18 pelajaran dalam Bab 5: Bumi
Bumi ada 4 sistem fizikal: atmosfera · litosfera · hidrosfera · biosfera
BUMI ialah sebuah PLANET BERBENTUK SFERA yang KELUASAN PERMUKAANNYA dianggarkan 510 JUTA KM PERSEGI. Namun bukan semua permukaan itu daratan: AIR MELIPUTI 71 % daripadanya, sementara DARATAN hanya 29 %. Bumi dibentuk oleh EMPAT sistem atau KOMPONEN, iaitu ① ATMOSFERA ② LITOSFERA ③ HIDROSFERA ④ BIOSFERA. KOMPONEN sendiri bererti BAHAGIAN YANG SALING MELENGKAPI ANTARA SATU SAMA LAIN — maka keempat-empat sistem ini tidak berdiri sendiri, sebaliknya saling bekerjasama sehingga bumi mampu menampung hidupan.
Atmosfera ada 5 lapisan dari bawah ke atas: troposfera · stratosfera · mesosfera · termosfera · eksosfera
ATMOSFERA merupakan LAPISAN UDARA yang MENYELUBUNGI seluruh BUMI. Di dalamnya terkandung PELBAGAI JENIS GAS, DEBU, HABUK, ASAP SERTA WAP AIR. Secara keseluruhan, atmosfera bumi TERBAHAGI KEPADA LIMA LAPISAN. Dikira bermula dari lapisan yang PALING HAMPIR DENGAN PERMUKAAN BUMI ke arah luar, susunannya ialah ① TROPOSFERA ② STRATOSFERA ③ MESOSFERA ④ TERMOSFERA ⑤ EKSOSFERA. Belon udara panas dan kapal terbang berada di troposfera, sementara satelit pula mengorbit di eksosfera, iaitu lapisan yang paling luar.
Hidrosfera = himpunan semua air di bumi: laut, tasik, sungai, bawah tanah, paya, litupan ais
HIDROSFERA MERANGKUMI SEMUA BAHAGIAN AIR YANG WUJUD DI BUMI. Ia meliputi ① AIR LAUT ② AIR TASIK ③ AIR SUNGAI ④ AIR BAWAH TANAH ⑤ AIR PAYA ⑥ LITUPAN AIS. Ingatlah bahawa hidrosfera BUKAN air laut sahaja — air yang tersimpan di bawah tanah serta ais yang menyelaputi kawasan kutub turut tergolong dalam hidrosfera. Sebab itulah air menutupi sebanyak 71 % daripada permukaan bumi.
Litosfera = kerak bumi + bahagian atas mantel · Biosfera = tempat tinggal benda hidup
LITOSFERA ialah LAPISAN LUAR BUMI yang mencakupi BAHAGIAN KERAK BUMI DAN BAHAGIAN ATAS MANTEL. Di dalamnya terdapat PELBAGAI JENIS BATUAN DAN MINERAL. Manakala BIOSFERA ialah KAWASAN YANG DIDIAMI OLEH SEMUA BENDA HIDUP, iaitu MANUSIA, HAIWAN DAN TUMBUHAN. Kawasan ini MELIBATKAN BAHAGIAN KERAK BUMI DAN ATMOSFERA — dengan itu biosfera bertindih dengan sistem lain, kerana benda hidup serentak memerlukan tanah, air dan udara.
3 lapisan: kerak bumi · mantel · teras bumi. Kerak = sial (atas, membentuk benua) + sima (bawah, dasar lautan)
BUMI dibina oleh TIGA LAPISAN, iaitu ① KERAK BUMI ② MANTEL ③ TERAS BUMI. Antara ketiga-tiganya, KERAK BUMI ialah LAPISAN yang PALING KERAS DAN PEJAL. Kerak bumi itu sendiri tersusun daripada DUA LAPISAN, iaitu SIAL (SILIKA DAN ALUMINIUM) dan SIMA (SILIKA DAN MAGNESIUM). SIAL berada di BAHAGIAN ATAS kerak bumi dan MEMBENTUK BENUA di permukaan bumi. SIMA pula terletak DI BAWAH SIAL, iaitu DI DASAR LAUTAN. Kaedah mudah untuk mengingatinya: si-AL = aluminium, si-MA = magnesium.
Mantel = dua pertiga jisim bumi; bersifat pepejal tetapi lapisan luarnya separa cecair
MANTEL berada TEPAT DI BAWAH LAPISAN KERAK BUMI. Lapisan ini MERANGKUMI DUA PERTIGA JISIM BUMI — jadi mantellah penyumbang terbesar kepada berat bumi. Walaupun mantel BERSIFAT PEPEJAL, LAPISAN LUARNYA BERSIFAT SEPARA CECAIR. Sifat separa cecair inilah yang penting: oleh sebab lapisan luar mantel tidak benar-benar keras, PLAT-PLAT KERAK BUMI di atasnya mampu BERGERAK. Bab ini langsung tidak menyatakan angka ketebalan bagi mana-mana lapisan bumi — perkara yang wajib diingati hanyalah dua pertiga jisim bumi.
Teras bumi = lapisan paling dalam, dipecah kepada teras luar dan teras dalam → 3 lapisan utama, 4 label
TERAS BUMI ialah LAPISAN yang terletak PALING DALAM. Di situ, teras MENGALAMI TEKANAN YANG KUAT DAN SUHU YANG SANGAT TINGGI. Teras bumi pula TERBAHAGI KEPADA DUA, iaitu TERAS LUAR dan TERAS DALAM. Berhati-hati di sini: bumi mempunyai TIGA LAPISAN UTAMA (kerak bumi, mantel, teras bumi), namun rajah struktur bumi dilabelkan dengan EMPAT NAMA — KERAK BUMI · MANTEL · TERAS LUAR · TERAS DALAM — kerana teras bumi dipisahkan kepada dua bahagian. Dua-dua kenyataan itu tepat: 3 lapisan utama, tetapi 4 label pada rajah.
Jumlah: 7 benua · 5 lautan · 2 laut utama · 2 selat
BENUA ialah DARATAN YANG SANGAT LUAS di PERMUKAAN BUMI. Kesemuanya ada TUJUH BENUA yang DIKELILINGI OLEH LIMA LAUTAN LUAS. Tujuh benua tersebut ialah ① BENUA ASIA ② BENUA AFRIKA ③ BENUA AMERIKA UTARA ④ BENUA AMERIKA SELATAN ⑤ BENUA ANTARTIKA ⑥ BENUA EROPAH ⑦ BENUA AUSTRALIA. Di samping lautan, terdapat juga LAUT UTAMA dan SELAT yang penting. Hafal angka ini: 7 benua · 5 lautan · 2 laut utama · 2 selat.
Saiz benua: Asia 55.8 · Afrika 30 · Amerika Utara 24.5 · Amerika Selatan 17.8 · Antartika 14 · Eropah 10.4 · Australia 7.6 (juta km²)
Berikut ialah benua-benua ikut saiz: BENUA ASIA ialah BENUA TERBESAR DI DUNIA — lebih kurang 55.8 juta km persegi. Menyusul di tempat KEDUA TERBESAR ialah BENUA AFRIKA — lebih kurang 30 juta km persegi. BENUA AMERIKA UTARA menduduki tempat KETIGA TERBESAR — lebih kurang 24.5 juta km persegi. BENUA AMERIKA SELATAN pula KEEMPAT TERBESAR — lebih kurang 17.8 juta km persegi. BENUA ANTARTIKA ialah BENUA YANG TERLETAK PALING SELATAN — lebih kurang 14 juta km persegi. BENUA EROPAH ialah BENUA YANG KEDUA TERKECIL DI DUNIA — lebih kurang 10.4 juta km persegi. Akhir sekali, BENUA AUSTRALIA ialah BENUA YANG PALING MENDATAR DI DUNIA — lebih kurang 7.6 juta km persegi.
Pasifik = lautan terbesar, kedalaman purata 4300 m · Atlantik = kedua terbesar, berbentuk seakan huruf 'S'
LAUTAN PASIFIK ialah LAUTAN TERBESAR DI DUNIA, dan PURATA KEDALAMANNYA ialah 4300 METER. Tempat KEDUA TERBESAR DI DUNIA pula dipegang oleh LAUTAN ATLANTIK. Bentuknya senang diingat: pada peta dunia, Atlantik MEMANJANG DARI UTARA KE SELATAN DAN kelihatan SEAKAN-AKAN HURUF 'S'. Kedua-dua lautan raksasa ini menjadi pemisah antara benua-benua besar dunia.
Hindi = ketiga terbesar, purata 3900 m · Artik = lautan terkecil & tercetek (di utara) · Selatan = mengelilingi benua Antartika
LAUTAN HINDI menduduki tempat KETIGA TERBESAR DI DUNIA. Ia BERSEMPADAN DENGAN BENUA ASIA, AFRIKA DAN AUSTRALIA, dengan PURATA KEDALAMAN 3900 METER. LAUTAN ARTIK pula ialah LAUTAN TERKECIL DAN TERCETEK DI DUNIA, dan letaknya BERDEKATAN DENGAN KUTUB UTARA. Sementara itu, LAUTAN SELATAN ialah LAUTAN YANG MENGELILINGI BENUA ANTARTIKA. Berhati-hati — jangan campur adukkan ARTIK dengan ANTARTIKA: ARTIK ialah LAUTAN di sebelah UTARA, sedangkan ANTARTIKA ialah BENUA di sebelah SELATAN.
2 laut utama: Laut China Selatan (dalam Lautan Pasifik) · Laut Sulu (barat daya Filipina, dekat Pulau Borneo)
Hanya DUA LAUT UTAMA yang diperkenalkan. ① LAUT CHINA SELATAN — berada DALAM LINGKUNGAN LAUTAN PASIFIK dan MERANGKUMI PERAIRAN yang membentang DARI SELAT MELAKA HINGGA KE SELAT TAIWAN. ② LAUT SULU — terletak DI BAHAGIAN BARAT DAYA FILIPINA, BERHAMPIRAN PULAU BORNEO. Kedua-dua laut ini penting bagi Malaysia: Laut China Selatan memisahkan Semenanjung Malaysia daripada Sabah dan Sarawak, sementara Laut Sulu pula terletak di utara Sabah.
Selat Melaka = selat terpanjang di dunia (Semenanjung–Sumatera) · Selat Tebrau = memisahkan Semenanjung Malaysia dengan Singapura
Selain itu, hanya DUA SELAT yang diperkenalkan. ① SELAT MELAKA — berada DI PERAIRAN ANTARA SEMENANJUNG MALAYSIA DENGAN PULAU SUMATERA (INDONESIA), sekali gus menjadi SELAT TERPANJANG DI DUNIA. ② SELAT TEBRAU — ialah KAWASAN PERAIRAN SEMPIT YANG MEMISAHKAN SEMENANJUNG MALAYSIA DENGAN SINGAPURA. Perhatikan bezanya: Selat Melaka ialah selat terpanjang di dunia, sedangkan Selat Tebrau ialah lorong perairan sempit antara dua jiran yang paling rapat.
Plat daratan + plat lautan bergerak akibat arus perolakan mantel: pertembungan dan pencapahan
PERMUKAAN BUMI dibentuk oleh LAPISAN KERAK BUMI YANG DIKENALI SEBAGAI PLAT. Plat itu TERBAHAGI KEPADA DUA, iaitu PLAT DARATAN dan PLAT LAUTAN. Lapisan plat bumi terletak DI ATAS LAPISAN MANTEL, dan ARUS PEROLAKAN DI LAPISAN MANTEL inilah yang MENYEBABKAN PLAT BUMI BERGERAK. Pergerakan tersebut membabitkan dua proses, iaitu PERTEMBUNGAN (perlanggaran antara plat-plat di kerak bumi secara serentak) dan PENCAPAHAN (perpisahan dan pergerakan plat-plat di kerak bumi). HANYUTAN BENUA: pencapahan atau pemisahan plat akan membawa kepada PERUBAHAN KEDUDUKAN BENUA. Meskipun proses pemisahan plat berlaku dengan SANGAT PERLAHAN, ahli sains menunjukkan bahawa kedudukan benua hari ini berkemungkinan merupakan kesan hanyutan benua — bermula 200 JUTA TAHUN DAHULU, kemudian 135 JUTA TAHUN DAHULU, sehingga SEKARANG.
Gunung lipat = daya mampatan, dua plat bertembung · Gunung bongkah = gelinciran/sesaran, daya tegangan atau mampatan
GUNUNG LIPAT: pergerakan serta PERTEMBUNGAN plat bumi akan mencetuskan pembentukan gunung lipat. Pergerakan dan pertembungan itu berlaku apabila wujud DAYA MAMPATAN pada kerak bumi. Apabila DUA PLAT saling MENOLAK DAN MENGHIMPIT DARI ARAH BERTENTANGAN, kerak bumi menjadi TERMAMPAT lalu terbentuklah BANJARAN GUNUNG LIPAT. GUNUNG BONGKAH: gunung bongkah pula terbentuk akibat pergerakan kerak bumi yang dipanggil GELINCIRAN ATAU SESARAN. Proses gelinciran lazimnya berlaku di SEMPADAN PLAT BUMI, sama ada DI DARATAN ATAU DI LAUTAN, kesan daripada DAYA TEGANGAN ATAU MAMPATAN. Bahagian yang terjunam ke bawah antara dua gunung bongkah disebut LURAH GELINCIRAN.
Gunung berapi: pertembungan → zon benam → magma → menyembur melalui rekahan. Magma di bawah permukaan, lava mengalir keluar
GUNUNG BERAPI terbentuk apabila PERTEMBUNGAN DUA PLAT MEWUJUDKAN ZON BENAM. Salah satu plat akan TERJUNAM KE BAWAH lalu bertemu dengan LAPISAN MANTEL. Daripada proses itulah terhasilnya MAGMA dan LAVA. Plat yang TERANGKAT hasil pertembungan pula akan membentuk GUNUNG DAN REKAHAN. Akhirnya, CECAIR MAGMA AKAN KELUAR MEMENUHI REKAHAN pada plat bumi, lalu terbentuklah gunung berapi. Bezakan dua istilah ini: MAGMA ialah BATUAN CAIR YANG TERDAPAT DI BAWAH PERMUKAAN BUMI, sedangkan LAVA ialah CECAIR PANAS YANG MENGALIR DARI GUNUNG BERAPI — magma di dalam, lava di luar.
Gempa bumi = gegaran di sempadan plat; gempa dasar laut boleh mencetuskan tsunami (>800 km/j di laut dalam)
GEMPA BUMI BERLAKU APABILA WUJUD DAYA TEKANAN HASIL PERTEMBUNGAN DAN HIMPITAN ANTARA PLAT. Proses ini akan MENGHASILKAN GEGARAN DI KAWASAN SEMPADAN PLAT. Apabila GEMPA BUMI berlaku DI DASAR LAUT, ia BERPOTENSI MENGAKIBATKAN TSUNAMI. TSUNAMI ialah OMBAK BESAR YANG TERCETUS AKIBAT GEGARAN GEMPA BUMI DI DASAR LAUT. Betapa lajunya? Menurut Jabatan Meteorologi Malaysia, gelombang tsunami mampu mencapai KELAJUAN SEBUAH JET, IAITU MELEBIHI 800 KM/J DI LAUT DALAM, malah boleh MENYEBERANGI LAUTAN PASIFIK DALAM MASA KURANG DARIPADA SATU HARI.
4 sistem · 3 lapisan (4 label) · 7 benua, 5 lautan, 2 laut utama, 2 selat · 4 kesan pergerakan kerak bumi
Anda kini telah menguasai BAB 5: BUMI. ① SISTEM FIZIKAL BUMI — bumi berbentuk sfera, keluasan permukaannya 510 juta km persegi, 71 % air dan 29 % daratan, dengan EMPAT komponen: ATMOSFERA · LITOSFERA · HIDROSFERA · BIOSFERA. ② STRUKTUR BUMI — TIGA lapisan utama: KERAK BUMI (sial dan sima) · MANTEL (dua pertiga jisim bumi, pepejal dengan lapisan luar separa cecair) · TERAS BUMI yang terbahagi kepada TERAS LUAR dan TERAS DALAM — itulah sebabnya rajahnya membawa empat label. ③ BENUA, LAUTAN, LAUT UTAMA DAN SELAT — 7 BENUA (Asia, Afrika, Amerika Utara, Amerika Selatan, Antartika, Eropah, Australia) · 5 LAUTAN (Pasifik, Atlantik, Hindi, Artik, Selatan) · 2 LAUT UTAMA (Laut China Selatan, Laut Sulu) · 2 SELAT (Selat Melaka, Selat Tebrau). ④ KESAN PERGERAKAN KERAK BUMI — plat bergerak akibat arus perolakan di mantel, melalui PERTEMBUNGAN dan PENCAPAHAN, lalu menghasilkan EMPAT kesan: GUNUNG LIPAT · GUNUNG BONGKAH · GUNUNG BERAPI · GEMPA BUMI.