22 pelajaran dalam Bab 6: Bentuk Muka Bumi
Rangka bab: tanah tinggi · tanah pamah · pinggir laut · saliran
Bentuk muka bumi di Malaysia amat pelbagai. Negara kita memiliki EMPAT jenis bentuk muka bumi: ① TANAH TINGGI ② TANAH PAMAH ③ PINGGIR LAUT ④ SALIRAN. Ingat keempat-empatnya ikut turutan — inilah kerangka yang menyokong keseluruhan bab. (Nota: di halaman pembuka bab, senarai yang dicetak ialah "tanah tinggi, tanah pamah, lembangan dan pinggir laut". Walau bagaimanapun, senarai yang tepat dan dipakai merentasi bab ini ialah senarai di atas, selari dengan Imbas Kembali.) Berkat kepelbagaian bentuk muka bumi inilah pelbagai kegiatan manusia dapat dijalankan di negara kita.
Garis 180 m: lebih tinggi jadi tanah tinggi, lebih rendah jadi tanah pamah
Cuma satu angka yang membezakan dua bentuk muka bumi daratan, iaitu 180 METER DARI ARAS LAUT. TANAH TINGGI ialah kawasan yang KETINGGIAN MELEBIHI 180 M dari aras laut, dan ia meliputi BANJARAN GUNUNG dan DATARAN TINGGI. Sebaliknya, TANAH PAMAH ialah kawasan yang RENDAH DAN KETINGGIANNYA TIDAK MELEBIHI 180 M dari aras laut. Yang menarik, angka 180 m timbul semula di lautan: PENTAS BENUA ialah kawasan pinggir laut yang cetek berkedalaman sehingga 180 m dari dasar laut, sementara kedalaman laut di pesisiran Malaysia pun lebih kurang 180 m. Satu angka yang berulang di tiga tempat — sebab itulah ia wajib dihafal.
Banjaran terbentuk melalui proses lipatan; tanah tinggi bersuhu rendah — Cameron Highlands 19°C vs KL 27°C (2016)
BANJARAN GUNUNG di Malaysia terbentuk hasil daripada PROSES LIPATAN. Kebanyakan banjaran muncul di BAHAGIAN TENGAH SEMENANJUNG MALAYSIA, di PEDALAMAN SARAWAK, serta di BARAT SERTA TENGAH NEGERI SABAH. Ciri kedua yang paling senang diingati ialah KAWASAN TANAH TINGGI MEMPUNYAI SUHU YANG RENDAH. Perbandingannya jelas — menurut Stesen Meteorologi Cameron Highlands (Jun 2016), purata suhu di CAMERON HIGHLANDS ialah 19°C, manakala KUALA LUMPUR 27°C. Jurang lapan darjah inilah yang menjadikan tanah tinggi sebagai kawasan pelancongan serta kawasan tanaman hawa sederhana.
Banjaran Titiwangsa jadi 'tulang belakang' Semenanjung; sumbernya Dataran Tinggi Yunan
Tanah tinggi di Semenanjung Malaysia BERPUNCA DARI DATARAN TINGGI YUNAN yang terletak di pedalaman negara CHINA; jaluran ini MERENTASI THAILAND lalu MENGANJUR DARI UTARA KE SELATAN Semenanjung Malaysia. Banjaran gunung di Semenanjung tergolong sebagai GUNUNG LIPAT TUA YANG STABIL — menurut kotak Info Geografi, gunung lipat tua terbentuk kira-kira 200 JUTA TAHUN dahulu, sementara gunung lipat muda baru terbentuk kira-kira 30 hingga 50 JUTA TAHUN dahulu. BANJARAN TITIWANGSA TINGGI DI UTARA DAN MENGANJUR SEMAKIN RENDAH KE SELATAN, dan oleh sebab ia membelah Semenanjung dari utara hingga ke selatan, banjaran ini digelar 'TULANG BELAKANG' SEMENANJUNG MALAYSIA.
Semenanjung: Titiwangsa · Tahan · Benom; Gunung Tahan 2 187 m > Gunung Korbu 2 182 m
Petunjuk peta menyenaraikan tiga banjaran utama di Semenanjung Malaysia: ① BANJARAN TITIWANGSA ② BANJARAN TAHAN ③ BANJARAN BENOM. Hanya dua gunung di Semenanjung diberi ketinggian, dan jaraknya cuma LIMA METER sahaja — inilah pasangan yang paling kerap ditanya: GUNUNG TAHAN (2 187 m) dan GUNUNG KORBU (2 182 m). Gunung Tahan yang lebih tinggi antara keduanya. Ingat: TAHAN lebih TINGGI berbanding KORBU, walaupun bezanya hanya 5 meter. Perhatikan juga bahawa TIADA ketinggian dinyatakan bagi mana-mana banjaran — angka ketinggian hanya diberi untuk gunung.
Gunung tertinggi Malaysia: Kinabalu 4 095 m di Banjaran Crocker
KAWASAN TANAH TINGGI terletak di PEDALAMAN SARAWAK DAN SABAH. SABAH memiliki tiga banjaran: ① BANJARAN CROCKER ② BANJARAN TRUS MADI ③ BANJARAN BRASSEY. Di sinilah tersergam puncak negara: GUNUNG KINABALU (4 095 m) yang TERLETAK DI BANJARAN CROCKER, merupakan GUNUNG YANG TERTINGGI DI MALAYSIA. Gunung Sabah kedua yang diberi ketinggian ialah GUNUNG TRUS MADI (2 642 m) — mengatasi mana-mana gunung di Semenanjung. Dua fakta ini mesti dinyatakan serentak dalam peperiksaan: Kinabalu ialah gunung tertinggi, dan letaknya di Banjaran Crocker.
Sarawak: Tama Abu · Pergunungan Iran · Pergunungan Hose · Kapuas Hulu; Gunung Mulu 2 376 m
SARAWAK pula mempunyai empat kawasan tanah tinggi yang bernama: ① BANJARAN TAMA ABU ② PERGUNUNGAN IRAN ③ PERGUNUNGAN HOSE ④ BANJARAN KAPUAS HULU. Ambil perhatian bahawa istilah "Pergunungan" digunakan untuk Iran dan Hose, namun "Banjaran" untuk Tama Abu dan Kapuas Hulu — salin ikut nama yang tercetak. Hanya satu gunung di Sarawak diberi ketinggian, iaitu GUNUNG MULU (2 376 m). Menurut kotak Info Geografi, TAMAN NEGARA GUNUNG MULU memiliki RANGKAIAN GUA YANG TERPANJANG DI DUNIA; di sinilah letaknya 'SARAWAK CHAMBER', ruang bawah tanah terbesar di dunia yang mampu memuatkan EMPAT PULUH BUAH KAPAL TERBANG BOEING 747, serta GUA RUSA, gua paling panjang di Asia Tenggara.
Tanah pamah: datar/beralun bawah 180 m — delta · dataran pantai · lembangan sungai
TANAH PAMAH ialah kawasan yang DATAR ATAU BERALUN dengan ketinggian KURANG DARIPADA 180 M dari aras laut. Tanah pamah di Malaysia terbentuk daripada DELTA, DATARAN PANTAI dan LEMBANGAN SUNGAI. Sebahagian besar tanah pamah di Malaysia berada di LEMBANGAN SUNGAI, DATARAN, DELTA DAN DATARAN PANTAI, dan menurut Imbas Kembali, tanah pamah LEBIH LUAS DI PANTAI BARAT SEMENANJUNG MALAYSIA. Empat contoh utama yang tersenarai pada awal bab ialah DATARAN KELANTAN, DATARAN KEDAH–PERLIS, DELTA RAJANG dan DELTA SEGAMA.
Kedah–Perlis: Perlis hingga selatan Kedah, aluvium, padi · Kelantan: rendah, rata, aluvium, subur
DATARAN KEDAH–PERLIS ① BERMULA DARI UTARA, IAITU DI NEGERI PERLIS, SETERUSNYA HINGGA KE SELATAN NEGERI KEDAH ② ialah kawasan tanah pamah yang RATA serta terbentuk daripada JENIS TANIH ALUVIUM ③ kawasan yang SESUAI UNTUK PENANAMAN PADI. DATARAN KELANTAN pula merupakan ① tanah pamah yang RENDAH DAN RATA ② DILIPUTI TANIH JENIS ALUVIUM ③ kawasan yang SUBUR UNTUK KEGIATAN PERTANIAN. Perkataan kunci yang menghubungkan kedua-duanya ialah TANIH ALUVIUM — "tanih aluvium" dikelaskan sebagai ciri TANAH PAMAH.
Delta Rajang di pantai barat Sarawak — subur kerana mendapan daripada kejadian banjir
DATARAN HULU SUNGAI PERAK ① ialah SAMBUNGAN JALURAN TANAH PAMAH DARI UTARA KE SELATAN NEGERI PERAK ② kawasan tanah pamahnya LUAS ③ SESUAI UNTUK PELBAGAI KEGIATAN EKONOMI. DELTA RAJANG pula ① ialah DATARAN YANG LUAS DAN SUBUR ② MEMBENTUK LEMBANGAN YANG LUAS DI PANTAI BARAT SARAWAK ③ KEGIATAN PERTANIAN DIJADIKAN KEGIATAN UTAMA ④ TANIHNYA SUBUR AKIBAT MENDAPAN DARIPADA KEJADIAN BANJIR. Punca kesuburan Delta Rajang ini penting diingati: bukan hujan, bukan baja — sebaliknya MENDAPAN BANJIR.
Pantai timur Sabah lebih luas; pantai barat Sabah sempit, terputus-putus di kaki Banjaran Crocker
Di SABAH, kawasan tanah pamah tertumpu di PANTAI TIMUR DAN PANTAI BARAT. DATARAN PANTAI TIMUR SABAH: LEBIH LUAS BERBANDING PANTAI BARAT, jaluran tanah pamahnya LEBIH LEBAR, mempunyai BANYAK KAWASAN BERPAYA, serta SESUAI UNTUK PERTANIAN SEPERTI KELAPA SAWIT, GETAH DAN KOKO. DATARAN PANTAI BARAT SABAH: AGAK SEMPIT DAN TERPUTUS-PUTUS, TERBENTUK DI KAKI BANJARAN CROCKER, serta SESUAI UNTUK KEGIATAN PERINDUSTRIAN SEPERTI DI LIKAS DAN KEPAYAN. DATARAN PANTAI BARAT SARAWAK: DATARAN YANG LUAS DAN TANIHNYA SUBUR, sesuai untuk LADA HITAM, PADI DAN NANAS, di samping SANGAT SESUAI SEBAGAI PUSAT PETEMPATAN DAN PENTADBIRAN.
Pinggir laut ±4 800 km; setiap negeri ada kecuali WP Kuala Lumpur & Putrajaya; laut cetek = Pentas Sunda
Malaysia memiliki PINGGIR LAUT YANG PANJANG, IAITU KIRA-KIRA 4 800 KM. Setiap NEGERI DI MALAYSIA mempunyai KAWASAN PINGGIR LAUT kecuali WILAYAH PERSEKUTUAN KUALA LUMPUR DAN PUTRAJAYA. Negara ini DIKELILINGI LAUT CHINA SELATAN, LAUT SULU, LAUT SULAWESI DAN SELAT MELAKA. Kedalaman laut di pesisiran Malaysia AGAK CETEK, IAITU LEBIH KURANG 180 M — laut cetek di atas PENTAS BENUA inilah yang dikenali sebagai PENTAS SUNDA. Menurut Glosari, PENTAS BENUA ialah KAWASAN PINGGIR LAUT YANG CETEK BERKEDALAMAN SEHINGGA 180 M DARI DASAR LAUT. Antara bentuk muka bumi pinggir laut ialah PULAU, TELUK, TANJUNG DAN LAGUN; manakala di pinggir pantai terdapat pula PANTAI, TEBING TINGGI, TANJUNG, TELUK, GERBANG LAUT, BATU TUNGGUL DAN BATU SISA.
Turutan hakisan: tebing tinggi → gua → gerbang laut → batu tunggul
Inilah rangkaian sebab-akibat yang paling utama dalam bab ini. Ombak mengikis pinggir pantai menerusi EMPAT PERINGKAT BERTURUTAN: ① TEBING TINGGI terbentuk akibat HAKISAN OMBAK SEMASA AIR PASANG. ② GUA ialah KESAN LEKUKAN YANG TERBENTUK AKIBAT TINDAKAN OMBAK TERHADAP TEBING TINGGI. ③ GERBANG LAUT muncul kerana HAKISAN OMBAK YANG BERTERUSAN DAN MENEMBUSI DINDING GUA LAUT. ④ BATU TUNGGUL pula ialah HASIL DARIPADA RUNTUHNYA GERBANG LAUT. Ingat susunannya sebagai satu jalan cerita: ombak memukul tebing → melekukkan gua → menembusi dinding gua menjadi gerbang → gerbang runtuh lalu tinggal batu tunggul. Contoh lokasi: TEBING TINGGI DI PULAU DENAWAN (SABAH) · GUA DI PULAU SIAMIL (SABAH) · GERBANG LAUT DI BATU SAPI, SANDAKAN (SABAH) · BATU TUNGGUL DI TAMAN NEGARA BAKO (SARAWAK).
Keras menganjur ke laut = tanjung · lembut terhakis ke dalam = teluk
Tanjung dan teluk lahir daripada PROSES YANG SAMA namun menghasilkan bentuk yang BERLAWANAN. TANJUNG TERBENTUK AKIBAT HAKISAN OMBAK TERHADAP BATUAN LEMBUT — BATUAN KERAS YANG KEKAL akan MENGANJUR lalu MEMBENTUK TANJUNG. Antaranya: TANJUNG DATU (SARAWAK) · TANJUNG BUNGAH (PULAU PINANG) · TANJUNG PIAI (JOHOR). TELUK TERBENTUK AKIBAT HAKISAN OMBAK TERHADAP BATUAN LEMBUT DI PINGGIR PANTAI — di sinilah batuan lembut dikikis masuk ke dalam. Antaranya: TELUK BATIK (PERAK) · TELUK KEMANG (NEGERI SEMBILAN) · TELUK DARVEL (SABAH) · TELUK CHEMPEDAK (PAHANG). Kunci ingatan: batuan KERAS yang menganjur ke laut = TANJUNG; batuan LEMBUT yang terhakis ke dalam = TELUK.
Pulau = daratan dikelilingi laut; Sipadan = satu-satunya pulau laut di Malaysia
PULAU ialah DARATAN YANG DIKELILINGI OLEH LAUT. Contohnya: PULAU LANGKAWI (KEDAH) · PULAU REDANG (TERENGGANU) · PULAU SIPADAN (SABAH) · PULAU TATAGAN, SEMPORNA (SABAH). Menurut kotak Info Geografi, PULAU SIPADAN IALAH SATU-SATUNYA PULAU LAUT (OCEANIC ISLAND) DI MALAYSIA. PULAU LAUT ialah PULAU YANG TERBENTUK DISEBABKAN OLEH LETUSAN GUNUNG BERAPI DI DASAR LAUT — jadi Sipadan bukan sekadar destinasi pelancongan, malah satu-satunya pulau di negara ini yang terhasil daripada gunung berapi dasar laut.
Saliran = sungai + tasik; sungainya pendek, deras, berliku, berpunca di tanah tinggi
SALIRAN DI MALAYSIA merujuk kepada SUNGAI DAN TASIK. Tiga ciri yang wajar diingati: ① KEBANYAKAN SUNGAI BERPUNCA DARI KAWASAN TADAHAN HUJAN DI TANAH TINGGI ② lazimnya, sungai di Malaysia PENDEK, BERALIRAN DERAS DAN BERLIKU-LIKU ③ wujud DUA JENIS TASIK, iaitu TASIK SEMULA JADI dan TASIK BUATAN MANUSIA. Perhatikan pertalian dua bentuk muka bumi di sini: sungai bermula di TANAH TINGGI lalu mengalir turun ke TANAH PAMAH — sebab itulah tanah pamah menerima mendapan sehingga menjadi subur.
12 sungai utama + 3 tasik (Kenyir · Chini · Bera); perincian dalam Bab 7
Terdapat DUA BELAS SUNGAI UTAMA di Malaysia: SUNGAI MUDA · SUNGAI PERAK · SUNGAI KELANTAN · SUNGAI BERNAM · SUNGAI PAHANG · SUNGAI ENDAU · SUNGAI SUGUT · SUNGAI PADAS · SUNGAI KINABATANGAN · SUNGAI BARAM · SUNGAI RAJANG · SUNGAI BATANG LUPAR. Tiga tasik dipaparkan: TASIK KENYIR · TASIK CHINI · TASIK BERA. Menurut Imbas Kembali, sungai bermula di kawasan tanah tinggi, contohnya SUNGAI PAHANG dan SUNGAI RAJANG. Ini sekadar PENGENALAN RINGKAS — sungai dan tasik akan diteliti dengan lebih mendalam dalam BAB 7: SALIRAN.
Kepentingan tanah tinggi: pelancongan · pertanian hawa sederhana · hidroelektrik
Kepelbagaian bentuk muka bumi membuka ruang untuk pelbagai kegiatan manusia dijalankan. Menurut Imbas Kembali, tanah tinggi memikul TIGA KEPENTINGAN: ① PELANCONGAN — kawasan tanah tinggi memiliki PEMANDANGAN YANG MENARIK dan SUHU YANG NYAMAN: BUKIT BENDERA (PULAU PINANG) · GUNUNG KINABALU (SABAH) · GENTING HIGHLANDS (PAHANG). ② PERTANIAN — sesuai bagi TANAMAN HAWA SEDERHANA seperti SAYUR-SAYURAN, BUNGA-BUNGAAN DAN BUAH-BUAHAN: CAMERON HIGHLANDS (PAHANG) · TANAH TINGGI KUNDASANG (SABAH). ③ JANA KUASA HIDROELEKTRIK — oleh sebab kawasan tanah tinggi MENERIMA HUJAN YANG BANYAK: EMPANGAN KENYIR (TERENGGANU) · EMPANGAN TEMENGGOR (PERAK) · EMPANGAN CHENDEROH (PERAK) · EMPANGAN BAKUN (SARAWAK) · EMPANGAN BATANG AI (SARAWAK) · EMPANGAN TENOM PANGI (SABAH).
Kepentingan tanah pamah: petempatan · perindustrian & perdagangan · perhubungan & pengangkutan · pertanian
Tanah pamah menyumbang EMPAT KEPENTINGAN: ① PETEMPATAN — kawasan yang RATA SERTA STRUKTUR TANAH YANG STABIL: KUALA LUMPUR · JOHOR BAHRU (JOHOR) · ALOR SETAR (KEDAH) · SANDAKAN (SABAH). ② PERINDUSTRIAN DAN PERDAGANGAN — tanah pamah ini DILENGKAPI KEMUDAHAN INFRASTRUKTUR ASAS: KAWASAN PERINDUSTRIAN PERAI (PULAU PINANG) · SHAH ALAM (SELANGOR) · KAMUNTING (PERAK). ③ PERHUBUNGAN DAN PENGANGKUTAN — JALAN RAYA, LANDASAN KERETA API DAN LAPANGAN TERBANG mudah dibina di tanah pamah: LEBUHRAYA UTARA–SELATAN · LAPANGAN TERBANG KLIA · LANDASAN KERETA API LALUAN PANTAI BARAT. ④ PERTANIAN — penanaman PADI di DATARAN KEDAH–PERLIS, DATARAN KELANTAN dan DELTA RAJANG; manakala GETAH, KELAPA SAWIT DAN NANAS di DATARAN JOHOR. Menurut kotak Info Geografi, PADA TAHUN 2015, nilai eksport barangan getah dari Malaysia mencecah kira-kira RM18 BILION.
Kepentingan saliran: sempadan · perikanan air tawar · angkut kayu balak · pengairan & hidroelektrik
Sungai dan tasik memikul EMPAT KEPENTINGAN: ① SEMPADAN — SUNGAI GOLOK menjadi SEMPADAN ANTARABANGSA ANTARA NEGARA MALAYSIA DENGAN NEGARA THAILAND, manakala SUNGAI BERNAM ialah SEMPADAN ANTARA NEGERI SELANGOR DENGAN PERAK. ② PERIKANAN — penternakan serta penangkapan IKAN AIR TAWAR: SUNGAI ENDAU (JOHOR) · SUNGAI PAHANG (PAHANG) · SUNGAI RAJANG (SARAWAK) · TASIK KENYIR (TERENGGANU). ③ PERHUBUNGAN DAN PENGANGKUTAN — sungai dimanfaatkan untuk MENGANGKUT KAYU BALAK: SUNGAI KINABATANGAN (SABAH) · SUNGAI RAJANG (SARAWAK) · SUNGAI BARAM (SARAWAK). ④ PENGAIRAN DAN PENJANAAN HIDROELEKTRIK — sungai ditakung menjadi empangan: EMPANGAN TENOM PANGI (SABAH) · EMPANGAN MURUM (SARAWAK) · EMPANGAN KENERING (PERAK) · EMPANGAN PERGAU (KELANTAN).
Kepentingan pinggir laut: perikanan · pelancongan · perlombongan petroleum & gas asli · pelabuhan
Pinggir laut menyimpan EMPAT KEPENTINGAN: ① PERIKANAN — antara kawasan perikanan utama di Malaysia ialah KUALA SELANGOR (SELANGOR) · KUALA MUDA (KEDAH) · SANDAKAN (SABAH). ② PELANCONGAN — kawasan pinggir laut memiliki PELBAGAI CIRI FIZIKAL YANG MAMPU MENGGALAKKAN KEGIATAN PELANCONGAN: PULAU PANGKOR (PERAK) · PULAU SIPADAN (SABAH) · PULAU TIOMAN (PAHANG). ③ PERLOMBONGAN — kawasan pesisir pantai KAYA DENGAN SUMBER MINERAL SEPERTI PETROLEUM DAN GAS ASLI, yang tertimbun di LUAR KAWASAN PESISIR PANTAI TERENGGANU, SARAWAK DAN SABAH. ④ PELABUHAN — kawasan pinggir laut yang BERTELUK DAN TERLINDUNG DARIPADA TIUPAN ANGIN KENCANG amat sesuai dijadikan tapak pelabuhan: PELABUHAN KLANG (SELANGOR) · PELABUHAN PASIR GUDANG (JOHOR).
Garis 180 m memisahkan tanah tinggi daripada tanah pamah — setiap bentuk muka bumi punya kepentingan tersendiri
Syabas! Anda telah menguasai BAB 6: BENTUK MUKA BUMI. ① EMPAT BENTUK MUKA BUMI: tanah tinggi, tanah pamah, pinggir laut serta saliran. ② TANAH TINGGI ialah kawasan yang melebihi 180 m dari aras laut; BANJARAN TITIWANGSA menjadi 'tulang belakang' Semenanjung Malaysia manakala GUNUNG KINABALU (4 095 m) di BANJARAN CROCKER ialah gunung tertinggi di Malaysia. Kepentingannya: pelancongan, pertanian serta penjanaan kuasa hidroelektrik. ③ TANAH PAMAH ialah kawasan yang kurang daripada 180 m, dan lebih luas di pantai barat Semenanjung. Kepentingannya: pertanian, petempatan, perhubungan dan pengangkutan di samping perindustrian dan perdagangan. ④ SALIRAN ialah sungai dan tasik; sungai bermula di tanah tinggi, sementara tasik terbahagi kepada tasik semula jadi dan tasik buatan manusia. Kepentingannya: penternakan dan penangkapan ikan air tawar, penjanaan kuasa hidroelektrik, perhubungan dan pengangkutan di samping sempadan negeri dan antarabangsa. ⑤ PINGGIR LAUT Malaysia terbentang panjang (±4 800 km) dengan ciri menarik seperti pulau, tanjung dan teluk. Kepentingannya: pelancongan, perikanan, perlombongan serta pelabuhan.