18 pelajaran dalam Bab 9: Petempatan di Malaysia
Petempatan ada 2 jenis: bandar (penduduk padat) · luar bandar (kepadatan rendah)
Setiap tahun, PERTAMBAHAN JUMLAH PENDUDUK mendorong berlakunya PERUBAHAN dan PERTAMBAHAN KAWASAN KEDIAMAN atau PETEMPATAN. Di Malaysia, petempatan hanya terbahagi kepada DUA JENIS: ① PETEMPATAN BANDAR, iaitu petempatan yang mempunyai JUMLAH PENDUDUK YANG PADAT; ② PETEMPATAN LUAR BANDAR, iaitu petempatan yang mempunyai KEPADATAN PENDUDUK YANG RENDAH. Ingatlah bahawa yang membezakan kedua-duanya ialah PENDUDUK — bukannya lokasi, negeri mahupun jenis rumah.
Bandar: melebihi 10 000 orang · kemudahan pelbagai · kediaman moden · 5 sektor ekonomi
TERDAPAT EMPAT CIRI PETEMPATAN BANDAR DI MALAYSIA: ① JUMLAH PENDUDUK MELEBIHI 10 000 ORANG. ② MEMPUNYAI KEMUDAHAN ASAS YANG PELBAGAI. ③ KAWASAN KEDIAMAN BERCIRI MODEN. ④ KEGIATAN EKONOMI MELIBATKAN SEKTOR PERINDUSTRIAN, PERNIAGAAN, PEMBINAAN, PENTADBIRAN dan PERKHIDMATAN. Contoh yang disebut ialah BANDARAYA GEORGETOWN, PULAU PINANG. Selain itu: BANDARAYA MIRI, SARAWAK ialah BANDAR RAYA PERTAMA DI MALAYSIA YANG BUKAN BERSTATUS IBU NEGERI, dan pada 20 MEI 2005 bandar raya ini dianugerahi gelaran "BANDARAYA PERANGINAN".
Luar bandar: kurang 10 000 orang · kemudahan minimum · kediaman tradisional · ekonomi terhad
PETEMPATAN LUAR BANDAR DI MALAYSIA pula mempunyai empat ciri: ① JUMLAH PENDUDUK KURANG DARIPADA 10 000 ORANG. ② KEMUDAHAN ASAS YANG MINIMUM. ③ KAWASAN KEDIAMAN SEDERHANA DAN BERCIRI TRADISIONAL. ④ KEGIATAN EKONOMI TERHAD KEPADA SEKTOR PERTANIAN, PENTERNAKAN dan INDUSTRI DESA. Beri perhatian pada perkataan TERHAD — itulah yang membezakannya daripada bandar, yang ekonominya pelbagai. Kawasan ini tidak dibiarkan begitu sahaja: PELAN INDUK PEMBANGUNAN LUAR BANDAR (PIPLB) ialah usaha kerajaan untuk memajukan kawasan luar bandar, dengan visi menjadikannya kawasan yang EKONOMINYA BERDAYA MAJU, MASYARAKATNYA SEJAHTERA dan PERSEKITARANNYA LESTARI.
Bandingkan 3 perkara: jenis petempatan · jumlah penduduk · kegiatan ekonomi
Mari kita bandingkan dua kawasan berikut. KAWASAN X: rumah teres dibina berdekatan, penduduknya kira-kira 45 000 orang, serta terdapat pusat perniagaan, kilang dan pejabat kerajaan. KAWASAN Y: rumah kampung tradisional yang letaknya berjauhan, penduduknya kira-kira 800 orang, dan mereka bekerja sebagai petani serta penternak. Maka Kawasan X ialah PETEMPATAN BANDAR — penduduknya MELEBIHI 10 000 ORANG, kediamannya BERCIRI MODEN dan ekonominya PELBAGAI. Sebaliknya Kawasan Y ialah PETEMPATAN LUAR BANDAR — penduduknya KURANG DARIPADA 10 000 ORANG, kediamannya BERCIRI TRADISIONAL dan ekonominya TERHAD kepada pertanian serta penternakan. Setiap kali, bandingkan tiga perkara yang sama: JENIS PETEMPATAN · JUMLAH PENDUDUK · KEGIATAN EKONOMI.
Pola petempatan = susun atur kediaman; 4 pola: berpusat · berkelompok · berjajar · berselerak
POLA PETEMPATAN bermaksud CORAK ATAU REKA BENTUK SUSUNAN KAWASAN KEDIAMAN MANUSIA DI SESUATU TEMPAT ATAU KAWASAN. Pada umumnya, EMPAT POLA PETEMPATAN wujud di Malaysia: ① BERPUSAT ② BERKELOMPOK ③ BERJAJAR ④ BERSELERAK. Ingat: pola menggambarkan BAGAIMANA RUMAH DISUSUN, bukan bilangan penduduknya. Sebuah kampung kecil dan sebuah bandar besar pun boleh berkongsi pola yang sama.
Berpusat: rumah rapat di kawasan tumpuan, pada persimpangan jalan raya — Bandar Tun Razak (KL)
PETEMPATAN BERPUSAT — 🏠🏠🏠 di tengah, ✚ di persimpangan. Ciri-cirinya: ① RUMAH ATAU BANGUNAN DIBINA SECARA RAPAT di sesuatu kawasan yang MENJADI TUMPUAN PENDUDUK. ② Wujud di kawasan PERSIMPANGAN JALAN RAYA atau TAMAN PERUMAHAN, contohnya petempatan di BANDAR TUN RAZAK (KUALA LUMPUR). ③ Disediakan KEMUDAHAN yang meliputi PUSAT PERNIAGAAN, PELABUHAN dan RUMAH IBADAT. Kata kunci bagi pola ini ialah RAPAT dan TUMPUAN.
Berkelompok: susunan berkelompok lagi TERANCANG — Felda Trolak, Air Tawar, Sahabat
PETEMPATAN BERKELOMPOK — 🏠🏠🏠 … 🏠🏠🏠, beberapa kumpulan yang tersusun rapi. Ciri-cirinya: ① SUSUN ATUR RUMAH ADALAH SECARA BERKELOMPOK DAN TERANCANG di sesuatu kawasan. ② Turut ditemui di kawasan petempatan RANCANGAN PEMBANGUNAN TANAH PERSEKUTUAN (FELDA), seperti FELDA TROLAK (PERAK), FELDA AIR TAWAR (JOHOR) dan FELDA SAHABAT (SABAH). Kata kunci bagi pola ini ialah TERANCANG — rumah bukan berhimpun dengan sendiri, sebaliknya diatur mengikut perancangan.
Berpusat: satu tumpuan, persimpangan/taman perumahan · Berkelompok: kumpulan terancang, Felda
Dua pola inilah yang paling kerap dikelirukan, jadi pegang SATU perbezaan sahaja. BERPUSAT = rumah RAPAT dan MENUMPU pada SATU pusat, sama ada persimpangan jalan raya atau taman perumahan — contohnya ialah BANDAR TUN RAZAK (KUALA LUMPUR). BERKELOMPOK = rumah diatur dalam BEBERAPA KUMPULAN yang TERANCANG — contohnya ialah tanah rancangan FELDA. Cuba uji: taman perumahan di bandar → BERPUSAT; Felda Sahabat (Sabah) → BERKELOMPOK. Jika soalan menyebut perkataan terancang atau Felda, jawapannya hampir pasti berkelompok.
Berjajar: deretan hampir seragam menyusur jalan, sungai atau pantai — Sungai Rajang, Kuala Besut
PETEMPATAN BERJAJAR — 🏠🏠🏠🏠 menurut satu garisan. Ciri-cirinya: ① RUMAH ATAU BANGUNAN DIBINA DI SEPANJANG JALAN RAYA DAN DI TEPI PANTAI. ② KELIHATAN TERSUSUN SECARA DERETAN DAN HAMPIR SERAGAM. ③ Ditemui di kawasan PINGGIR LAUT dan SEPANJANG SUNGAI, contohnya di sepanjang SUNGAI RAJANG (SARAWAK) dan PESISIR PANTAI KUALA BESUT (TERENGGANU). Kata kunci bagi pola ini ialah SEPANJANG dan HAMPIR SERAGAM.
Berselerak: rumah bertaburan, berjauhan lagi tidak seragam — Bukit Tinggi (Pahang), Kundasang (Sabah)
PETEMPATAN BERSELERAK — 🏠 … 🏠 … 🏠, berjauhan antara satu sama lain. Ciri-cirinya: ① RUMAH DAN BANGUNAN DIBINA SECARA BERSELERAK DAN BERJAUHAN ANTARA SATU SAMA LAIN. ② KELIHATAN BERTABURAN DAN TIDAK SERAGAM. ③ Ditemui di kawasan KAMPUNG, KEBUN KECIL GETAH dan SAYUR, contohnya di BUKIT TINGGI (PAHANG) dan KUNDASANG (SABAH). Bandingkan dengan berjajar: kedua-duanya jarang, namun berjajar itu SERAGAM manakala berselerak TIDAK SERAGAM.
Fungsi petempatan = peranan sesuatu kawasan; 3 fungsi: ekonomi · sosial · kerajaan/governan
Kawasan petempatan bandar dan luar bandar masing-masing MEMPUNYAI FUNGSI TERSENDIRI. FUNGSI PETEMPATAN bermaksud PERANAN BAGI SESUATU KAWASAN PETEMPATAN, yang meliputi TIGA perkara sahaja: ① EKONOMI — berkembang selari dengan pembangunan sesuatu kawasan petempatan bandar dalam MENJANA PENDAPATAN PENDUDUK DAN NEGARA. ② SOSIAL — iaitu peranan bandar dalam MENYEDIAKAN KEMUDAHAN PERKHIDMATAN KEPADA PENDUDUK. ③ KERAJAAN/GOVERNAN — iaitu fungsi yang BERKAITAN DENGAN DASAR KERAJAAN DAN PENTADBIRAN. Ketiga-tiga fungsi yang sama inilah dipakai untuk petempatan bandar DAN luar bandar.
Pelancongan: Port Dickson, Bandaraya Melaka · Pelabuhan (import & eksport): Pasir Gudang, Klang, Georgetown, Bintulu, Teluk Sepanggar
BANDAR PELANCONGAN ialah bandar yang termasyhur dengan PELBAGAI AKTIVITI PELANCONGAN. Bandar sebegini MENAWARKAN PELUANG PEKERJAAN DALAM SEKTOR PERNIAGAAN DAN SEKTOR PELANCONGAN. Contohnya PORT DICKSON (NEGERI SEMBILAN) dan BANDARAYA MELAKA (MELAKA). BANDAR PELABUHAN pula ialah bandar yang MENGURUSKAN kegiatan IMPORT DAN EKSPORT; penduduknya TERLIBAT DALAM SEKTOR PERKAPALAN DAN PENGUATKUASAAN MARITIM. Contohnya PASIR GUDANG (JOHOR), KLANG (SELANGOR), GEORGETOWN (PULAU PINANG), BINTULU (SARAWAK) dan TELUK SEPANGGAR (SABAH) — ada lima contoh, hafal sekurang-kurangnya tiga.
Perlombongan: Bintulu, Kerteh · Perindustrian: Shah Alam, Perai · Teknologi maklumat: Cyberjaya, Taman Teknologi Malaysia
BANDAR PERLOMBONGAN ialah bandar yang MEMBANGUN HASIL DARIPADA PENEROKAAN SUMBER MINERAL, serta menawarkan pekerjaan dalam kegiatan PERLOMBONGAN DAN CARI GALI — contohnya BINTULU (SARAWAK) dan KERTEH (TERENGGANU) yang menjadi bandar perlombongan PETROLEUM DAN GAS ASLI. BANDAR PERINDUSTRIAN ialah bandar yang MENJALANKAN PELBAGAI KEGIATAN INDUSTRI; kebanyakan penduduknya bekerja dalam bidang PENGELUARAN, KEJURUTERAAN DAN TEKNIKAL — contohnya SHAH ALAM (SELANGOR) dan PERAI (PULAU PINANG). BANDAR TEKNOLOGI MAKLUMAT ialah bandar yang BERPERANAN MEMAJUKAN TEKNOLOGI MAKLUMAT DAN TELEKOMUNIKASI (ICT), dengan pekerjaan yang melibatkan PEMASARAN DAN PENGATURCARAAN KOMPUTER — contohnya CYBERJAYA (SELANGOR) dan TAMAN TEKNOLOGI MALAYSIA (KUALA LUMPUR).
Sosial: diraja (istana — Pekan, Kuala Kangsar, Arau) · satelit (bandar sokongan — PJ, Senawang) · pendidikan (UPSI Tanjung Malim)
Fungsi SOSIAL ialah peranan bandar dalam MENYEDIAKAN KEMUDAHAN PERKHIDMATAN KEPADA PENDUDUK; tiga jenis bandarnya ialah: ① BANDAR DIRAJA — bandar yang MENJADI TEMPAT TERLETAKNYA ISTANA, iaitu KEDIAMAN RASMI BAGI SULTAN ATAU RAJA; peluang pekerjaan sampingan turut wujud hasil aktiviti pelancongan. Contohnya PEKAN (PAHANG), KUALA KANGSAR (PERAK) dan ARAU (PERLIS). ② BANDAR SATELIT — bandar yang BERPERANAN SEBAGAI BANDAR SOKONGAN KEPADA BANDAR UTAMA, serta menyediakan peluang pekerjaan dalam pelbagai sektor. Contohnya PETALING JAYA (SELANGOR) dan SENAWANG (NEGERI SEMBILAN). ③ BANDAR PENDIDIKAN — bandar yang menempatkan INSTITUSI PENDIDIKAN TINGGI, dengan peluang pekerjaan sebagai PENSYARAH ATAU KAKITANGAN institusi. Contohnya UNIVERSITI PENDIDIKAN SULTAN IDRIS (UPSI), TANJUNG MALIM (PERAK).
Governan: pertahanan (Lumut, Port Dickson) · sempadan (Rantau Panjang, Padang Besar) · pentadbiran (Putrajaya, Kota Kinabalu, Kuantan, Kangar)
Fungsi KERAJAAN/GOVERNAN ialah fungsi yang BERKAITAN DENGAN DASAR KERAJAAN DAN PENTADBIRAN; tiga jenis bandarnya ialah: ① BANDAR PERTAHANAN — bandar yang MENEMPATKAN PANGKALAN TENTERA, lalu berkembang menjadi kawasan petempatan YANG LEBIH BESAR. Contohnya LUMUT (PERAK) dan PORT DICKSON (NEGERI SEMBILAN). ② BANDAR SEMPADAN — bandar yang BERFUNGSI SEBAGAI PINTU KELUAR MASUK NEGARA, dengan kegiatan PELANCONGAN DAN PERDAGANGAN yang giat. Contohnya RANTAU PANJANG (KELANTAN) dan PADANG BESAR (PERLIS). ③ BANDAR PENTADBIRAN — bandar yang BERTINDAK SEBAGAI IBU NEGERI, IBU NEGARA ATAU PUSAT PENTADBIRAN. Contohnya PUTRAJAYA sebagai PUSAT PENTADBIRAN KERAJAAN PERSEKUTUAN, sementara KOTA KINABALU (SABAH), KUANTAN (PAHANG) dan KANGAR (PERLIS) menjadi IBU NEGERI.
Ekonomi luar bandar: pertanian · penternakan · perlombongan · industri desa
Petempatan luar bandar MEMPUNYAI FUNGSI YANG BERBEZA daripada petempatan bandar, dan perbezaannya dilihat menerusi ekonomi, sosial dan kerajaan/governan yang SAMA TIGA itu. Dari sudut EKONOMI, pelbagai kegiatan menyediakan peluang pekerjaan, iaitu PERTANIAN, PENTERNAKAN, PERLOMBONGAN dan INDUSTRI DESA. ① PERTANIAN di luar bandar meliputi PENANAMAN PADI, GETAH, KELAPA SAWIT DAN SAYUR-SAYURAN. ② PENTERNAKAN merangkumi LEMBU, KAMBING serta PENTERNAKAN IKAN AIR TAWAR. ③ PERLOMBONGAN merangkumi PENEROKAAN SUMBER MINERAL. ④ INDUSTRI DESA membolehkan penduduk MENGELUARKAN PRODUK SEPERTI KRAFTANGAN DAN MAKANAN.
Luar bandar — sosial: rumah ibadat, klinik, pos, air, elektrik · governan: pejabat penghulu dan balai raya
Dari sudut SOSIAL, petempatan luar bandar TURUT MEMPUNYAI KEMUDAHAN SOSIAL seperti RUMAH IBADAT, KLINIK KESIHATAN, PERKHIDMATAN POS, BEKALAN AIR dan ELEKTRIK — jadi elakkan menulis "tiada kemudahan"; yang tepat ialah kemudahan itu MINIMUM, bukan tiada. Dari sudut KERAJAAN/GOVERNAN: ① PERKHIDMATAN PENGURUSAN PENTADBIRAN TERDAPAT DI LUAR BANDAR. ② Penduduk boleh menguruskan hal mereka melalui PEJABAT PENGHULU, KETUA KAMPUNG, TOK BATIN, TUAI RUMAH ATAU PENGGAWA yang menjadi WAKIL KEPADA KERAJAAN. ③ BALAI RAYA turut berperanan sebagai PUSAT KEGIATAN KEMASYARAKATAN.
2 jenis → 4 pola → 11 jenis bandar (5 ekonomi, 3 sosial, 3 governan) + 3 fungsi luar bandar
Anda kini telah menguasai BAB 9: PETEMPATAN DI MALAYSIA. ① JENIS — hanya dua: BANDAR (penduduk MELEBIHI 10 000 orang, kemudahan pelbagai, kediaman moden, pekerjaan merentasi pelbagai sektor) dan LUAR BANDAR (penduduk KURANG DARIPADA 10 000 orang, kemudahan minimum, kediaman tradisional, pekerjaan terhad kepada sektor tertentu sahaja). ② POLA — ada empat: BERPUSAT (rapat, di persimpangan jalan raya), BERKELOMPOK (terancang, Felda), BERJAJAR (deretan hampir seragam di sepanjang jalan, sungai atau pantai), BERSELERAK (bertaburan dan tidak seragam). ③ FUNGSI BANDAR — EKONOMI: perindustrian, pelabuhan, perlombongan, pelancongan, teknologi maklumat; SOSIAL: pendidikan, satelit, diraja; KERAJAAN/GOVERNAN: pentadbiran, pertahanan, sempadan. ④ FUNGSI LUAR BANDAR — EKONOMI: pertanian, penternakan, perlombongan, industri desa; SOSIAL: rumah ibadat, klinik, pejabat pos, perkhidmatan telefon, bas dan teksi; KERAJAAN/GOVERNAN: pejabat penghulu dan balai raya.