16 pelajaran dalam Bab 3: Nutrisi
Ada tujuh kelas makanan: karbohidrat, protein, lemak, vitamin, mineral, pelawas, air.
Makanan bukan sekadar mengenyangkan — ia membekalkan nutrien untuk kesihatan kita. Makanan terbahagi kepada tujuh kelas: karbohidrat, protein, lemak, vitamin, mineral, pelawas dan air. Setiap satu ada fungsi tersendiri, dan kita perlukan kesemuanya.
Karbohidrat membekalkan tenaga utama badan; disimpan sebagai kanji dalam tumbuhan.
Karbohidrat ialah sumber tenaga utama, jadi ia dipanggil makanan ruji. Contohnya nasi, roti dan kentang. Karbohidrat mengandungi unsur karbon, hidrogen dan oksigen. Bentuk simpanannya dalam tumbuhan ialah kanji, manakala dalam haiwan ialah glikogen.
Protein membina & membaiki tisu badan; dicerna menjadi asid amino.
Protein ialah bahan pembina badan. Ia penting untuk pertumbuhan dan membaiki tisu yang rosak, serta menggantikan sel mati. Bila dicerna, protein dipecahkan kepada unit asasnya iaitu asid amino. Contoh sumbernya ialah telur, ikan, ayam, daging dan kekacang.
Lemak beri tenaga tinggi, tebat haba & angkut vitamin A, D, E, K; dicerna jadi asid lemak & gliserol.
Lemak ialah simpanan tenaga yang tinggi — satu gram lemak beri kira-kira dua kali ganda tenaga berbanding karbohidrat. Lemak juga melindungi organ seperti jantung, menebat haba di bawah kulit, dan membawa vitamin A, D, E dan K. Bila dicerna, lemak pecah kepada asid lemak dan gliserol.
Vitamin (kuantiti kecil) terbahagi kepada larut air (B, C) dan larut lemak (A, D, E, K).
Vitamin tidak membekalkan tenaga, tetapi diperlukan dalam kuantiti kecil untuk mengekalkan kesihatan. Ada dua kumpulan: larut air iaitu vitamin B dan C, dan larut lemak iaitu vitamin A, D, E dan K. Contohnya, kekurangan vitamin C boleh menyebabkan skurvi, iaitu gusi berdarah.
Mineral (kalsium, besi, iodin) mengawal atur proses badan; kekurangan besi menyebabkan anemia.
Mineral ialah bahan bukan organik yang diperlukan dalam kuantiti kecil untuk mengawal atur proses badan. Contohnya, kalsium menguatkan tulang dan gigi, besi membina hemoglobin dalam darah, dan iodin membantu fungsi kelenjar tiroid. Kekurangan besi boleh menyebabkan anemia.
Pelawas elak sembelit (rangsang peristalsis); air mengangkut nutrien & mengawal suhu badan.
Pelawas ialah serat daripada tumbuhan yang tidak boleh dicerna, tetapi ia merangsang peristalsis dan mengelakkan sembelit. Air pula ialah pelarut dan medium mengangkut nutrien serta oksigen ke sel, dan mengawal suhu badan melalui peluh. Kita perlu minum sekurang-kurangnya dua liter air sehari.
Ujian makanan: iodin (kanji), Benedict (glukosa), Millon (protein), alkohol-emulsi (lemak).
Bagaimana kita tahu kelas makanan dalam sesuatu sampel? Kita jalankan ujian makanan. Ujian iodin mengesan kanji — warna bertukar biru tua. Ujian Benedict mengesan glukosa — terbentuk mendakan merah bata apabila dipanaskan. Ujian Millon mengesan protein, dan ujian alkohol-emulsi mengesan lemak melalui emulsi putih susu.
Gizi seimbang = semua kelas makanan dalam kuantiti betul; piramid makanan jadi panduannya.
Gizi seimbang bermaksud makan semua kelas makanan dalam kuantiti yang betul. Panduan mudahnya ialah piramid makanan. Di tapak piramid, karbohidrat seperti nasi dan roti dimakan paling banyak. Di puncak, lemak, gula dan garam dimakan paling sedikit. Sayur dan buah pula berada di tengah.
Keperluan kalori bergantung pada umur, jantina, saiz, kerja, iklim & kesihatan; lemak paling tinggi kalori.
Berapa banyak tenaga yang seseorang perlukan tidak sama. Ia bergantung pada umur, jantina, saiz badan, pekerjaan, iklim dan kesihatan. Contohnya, buruh binaan perlu lebih tenaga daripada pekerja pejabat. Jumlah tenaga daripada satu gram makanan dipanggil nilai kalori — lemak beri paling tinggi, iaitu sembilan kilokalori segram.
Pencernaan fizikal (mekanik, tanpa enzim) & kimia (guna enzim seperti amilase, protease, lipase).
Pencernaan ada dua jenis. Pencernaan fizikal memecahkan makanan secara mekanik, contohnya gigi mengunyah — tanpa enzim. Pencernaan kimia pula menggunakan enzim untuk memecahkan molekul besar kepada molekul kecil. Enzim seperti amilase, protease dan lipase mempercepatkan proses ini.
Salur pencernaan (mulut hingga dubur) dibantu oleh hati, pundi hempedu & pankreas.
Salur pencernaan ialah tiub panjang yang bermula di mulut dan berakhir di dubur. Ikut urutannya: mulut, esofagus, perut, duodenum, usus kecil, usus besar, rektum, dan dubur. Ada juga organ bantuan iaitu hati, pundi hempedu dan pankreas yang membantu pencernaan tanpa makanan melaluinya.
Mulut (amilase, kanji→maltosa) → esofagus (peristalsis, bolus) → perut (protease + asid, jadi kim).
Di mulut, gigi mengunyah makanan dan amilase liur mula memecahkan kanji menjadi maltosa. Makanan lembut ini dipanggil bolus, dan ditolak melalui esofagus oleh gerakan peristalsis. Di perut, asid hidroklorik membunuh bakteria dan mengaktifkan protease, yang memecahkan protein menjadi polipeptida. Makanan separa cecair ini dipanggil kim.
Duodenum (hempedu emulsi lemak) & usus kecil selesaikan pencernaan jadi glukosa, asid amino, asid lemak & gliserol.
Di duodenum, jus hempedu daripada hati mengemulsikan lemak menjadi titisan kecil, dan pankreas merembeskan amilase, protease dan lipase. Di usus kecil, pencernaan lengkap: maltase menukar maltosa jadi glukosa, protease menukar dipeptida jadi asid amino, dan lipase menukar lemak jadi asid lemak dan gliserol.
Vilus menyerap nutrien (luas permukaan besar, dinding nipis); asimilasi mengagihkan nutrien untuk kegunaan sel.
Dinding usus kecil dipenuhi unjuran halus dipanggil vilus. Vilus menambahkan luas permukaan dan berdinding nipis setebal satu sel, jadi nutrien mudah diserap ke dalam darah. Glukosa dan asid amino masuk ke kapilari darah, manakala lemak masuk ke lakteal. Nutrien kemudian diedar ke sel badan dalam proses asimilasi — contohnya glukosa digunakan untuk menghasilkan tenaga melalui respirasi.
Usus besar serap semula air; tinja disimpan di rektum & dibuang melalui dubur (penyahtinjaan).
Makanan yang tidak tercerna masuk ke usus besar. Di sini, air dan garam mineral diserap semula ke dalam darah, menjadikan sisa itu pepejal yang dipanggil tinja. Tinja disimpan sementara di rektum, kemudian disingkirkan melalui dubur. Proses membuang tinja ini dipanggil penyahtinjaan.